Duurzaam reizen in Oezbekistan

Duurzaam reizen betekent in Oezbekistan iets anders dan in West-Europa. Afvalscheiding bestaat er nauwelijks en over CO2-compensatie hoor je niemand, maar water is er een levensgroot thema en de vraag waar jouw geld terechtkomt is er scherper dan bij ons. Deze pagina zet op een rij welke keuzes echt verschil maken, zonder moralisme.

De trein is de vanzelfsprekende keuze

De hoofdroute Tasjkent – Samarkand – Boechara – Chiva is per trein prima te doen, en de snelle Afrosiyob legt de eerste twee etappes af in respectievelijk ruim twee en ongeveer drie en een half uur. Een binnenlandse vlucht op dezelfde afstand stoot per passagier ruwweg vijf tot tien keer zoveel uit, en je bent na optellen van de rit naar de luchthaven en de wachttijd nauwelijks sneller. Alleen voor het lange stuk naar Chiva of Noekoes valt er iets te zeggen voor het vliegtuig; ook daar is de nachttrein een goed alternatief, en je bespaart een hotelovernachting. Alles over dienstregelingen staat op vervoer in Oezbekistan.

De grootste uitstoot zit sowieso in de heenvlucht. Daar valt weinig aan te doen behalve langer blijven: drie weken Oezbekistan is per dag gerekend zuiniger dan twee losse weekjes.

Water: het thema van dit land

Geen enkel land illustreert de gevolgen van waterverspilling zo hard als Oezbekistan. Vanaf de jaren zestig werd het water van de Amu Darja en de Syr Darja afgetapt voor katoenirrigatie; het Aralmeer kromp daardoor tot een fractie van zijn oppervlak en liet een zoutwoestijn achter waar in Moynaq de scheepswrakken nog in het zand staan. Dat is geen ver verleden maar een probleem waar het land nog dagelijks mee leeft.

Wat dat voor jou betekent:

• Douche kort. In woestijnaccommodaties en joertkampen komt het water per tank of tankwagen; wat jij gebruikt, moet worden aangevoerd.
• Handdoeken hergebruiken scheelt echt iets, omdat wassen en drogen in een droog klimaat waterintensief is.
• Flessenwater — het kraanwater is niet overal drinkbaar, maar je hoeft niet vijf flesjes per dag te kopen. Een waterfles met filter of zuiveringstabletten laat je bijvullen bij je hotel of guesthouse. Grote flessen van vijf liter op de kamer schelen ook aanzienlijk in plastic.

Afval en plastic

Gescheiden inzameling bestaat in de praktijk nauwelijks; wat je weggooit gaat naar de stort. Vermijden is dus belangrijker dan scheiden: een eigen fles, een stoffen tas voor de bazaar, en noten en gedroogde vruchten los kopen. In de natuurgebieden rond Nurata en in de bergen neem je je afval mee terug naar de stad.

Je geld lokaal besteden

Hier zit misschien wel de grootste invloed die je hebt. Toerisme groeit hard in Oezbekistan, en de vraag is of de opbrengst bij families terechtkomt of bij een handvol grote partijen.

• Guesthouses en homestays boven internationale ketens. In Boechara en Chiva zijn veel guesthouses gevestigd in gerestaureerde koopmanshuizen, gerund door de familie zelf — zie overnachten in Oezbekistan.
• Gidsen uit de streek in plaats van een gids die de hele reis meereist. Ze weten meer en het geld blijft ter plaatse.
• Ambachtslieden direct betalen. Koop keramiek in Risjtan bij de pottenbakker, zijde in Margilan bij de weverij, papier in Koni Ghil bij de werkplaats. In een souvenirwinkel gaat een fors deel naar de tussenhandel — zie souvenirs.
• Ding niet tot op de bodem af. Afdingen hoort erbij, maar aan een handgeknoopt tapijt of een geborduurde suzani zitten maanden werk. Het laatste tientje eruit onderhandelen kost jou weinig en de maker veel.

Katoen, dieren en heilige plaatsen

Oezbekistan is een van de grootste katoenproducenten ter wereld, en de sector had een slechte reputatie: tot voor kort werden studenten en ambtenaren jaarlijks naar de velden gestuurd voor de pluk. Sinds 2022 beschouwt de Internationale Arbeidsorganisatie de systematische dwangarbeid en kinderarbeid bij de katoenoogst als beëindigd, en de internationale boycot is opgeheven. Dat betekent niet dat de arbeidsomstandigheden overal goed zijn; het loont te vragen waar een product vandaan komt.

Bij kameeltochten in de Kyzylkum loont het even naar de dieren te kijken voordat je opstapt: hebben ze schaduw, water en een passend zadel? Een korte tocht bij een kamp dat zijn dieren goed houdt is verdedigbaar; een lange rit in de middaghitte niet. En bij mausolea en soefiheiligdommen ben je te gast tussen bedevaartgangers: praat zacht en fotografeer terughoudend.