Souvenirs uit Oezbekistan

Oezbekistan is een van de weinige landen waar souvenirs nog echt gemaakt worden in plaats van geïmporteerd. Elke stad heeft zijn eigen specialiteit, en in de meeste gevallen kun je de maker aan het werk zien voordat je koopt. Dat maakt het makkelijker om kwaliteit te herkennen — en om te merken wanneer je een fabrieksproduct uit China voorgeschoteld krijgt.

Suzani

De geborduurde wandkleden uit Boechara, Sjachrisabz en de Fergana-vallei zijn het bekendste textiel van het land. Handborduursel herken je aan de achterkant: bij handwerk zie je losse draadeinden, kleine onregelmatigheden en steken die niet exact in lijn liggen. Machinewerk heeft een strakke, gelijkmatige achterkant en vaak een gaasachtige onderlaag. Een klein handgeborduurd kussensloop kost al snel de tegenwaarde van enkele tientallen euro's, een groot antiek stuk gaat richting de honderden. Meer achtergrond staat op de pagina over suzani.

Ikat en adras

In Margilan wordt de kettingdraad afgebonden en geverfd voordat er geweven wordt, wat het typische vloeiende patroon oplevert. Let op het materiaal: atlas is honderd procent zijde, adras is zijde met katoen en voelt zwaarder en matter. Zijde is duurder maar valt beter. Koop bij een werkplaats waar je de verfbaden en getouwen ziet staan; daar zijn de prijzen per meter meestal lager dan in de winkels bij de monumenten. Zie ook de pagina over ikat.

Keramiek

Twee scholen domineren. Risjtan in de Fergana-vallei maakt het diepblauwe en turquoise werk met een glazuur op basis van as van berggewassen. Gijduvan, vlak bij Boechara, staat bekend om geel-bruine tinten en een zwaarder decor. Tik tegen een bord: een heldere klank wijst op goed gebakken aardewerk, een doffe op een scheur. Verpak borden in kleding en neem ze als handbagage mee. Achtergrond lees je bij Oezbeeks keramiek.

Messen, koper en miniaturen

• Messen uit Tsjoest — de pchak met gesmeed lemmet en een handvat van hoorn of gekleurd plastic. Koop ze in de Fergana-vallei of op de bazaar en stop ze altijd in je ruimbagage.
• Koperwerk — geciseleerde schalen en kannen, vooral uit Boechara. Vraag of het gedreven of geperst is; handwerk heeft zichtbare hamersporen aan de binnenkant.
• Miniaturen — in Samarkand geschilderd op zijdepapier uit de papiermolen bij Koni Ghil. Licht, plat en dus makkelijk mee te nemen.
• Karakul-mutsen — gemaakt van de vacht van zeer jonge lammeren. Weet waar je aan begint: veel reizigers vinden de productiewijze niet acceptabel.

Tapijten, specerijen en thee

Handgeknoopte tapijten koop je in Boechara en Chiva, vaak in werkplaatsen waar je de knoopdichtheid aan de achterkant kunt tellen: hoe fijner, hoe duurder. Vraag altijd naar de ouderdom, want oude tapijten vallen onder de exportregels. Op de bazaars — de Siyob in Samarkand, de Chorsu in Tasjkent — koop je zira, saffraan van twijfelachtige herkomst, gedroogde abrikozen, rozijnen, walnoten en amandelen. Proeven mag en wordt verwacht. Groene thee in blik is licht en goedkoop en doet het goed als klein cadeau.

Afdingen

Onderhandelen hoort erbij, maar niet overal. Op bazaars en in toeristenwinkels rond de monumenten is tien tot dertig procent korting normaal als je vriendelijk blijft, interesse toont en bereid bent weg te lopen. In ateliers met prijskaartjes, in staatswinkels en bij eten op de markt wordt niet afgedongen — daar is de prijs de prijs. Vraag altijd eerst wat iets kost voordat je het vasthoudt, en betaal contant in som: bij betaling in dollars of euro's ligt de koers vrijwel altijd in het nadeel van de koper.

Uitvoer, verzenden en bagage

Alles wat ouder is dan vijftig jaar geldt als cultureel erfgoed en mag alleen het land uit met een uitvoercertificaat. Dat certificaat krijg je na een beoordeling door een aangewezen expertisedienst; goede verkopers van antieke suzani's en tapijten regelen dit voor je en leveren het papier bij de aankoop. Zonder document loop je het risico dat het stuk bij vertrek op de luchthaven wordt ingenomen. Bewaar ook kassabonnen van dure aankopen. Zie de pagina over douaneregels voor de details.

Grote tapijten of stapels keramiek kun je laten verzenden; grotere winkels in Boechara en Samarkand werken met koeriersdiensten, maar reken op tarieven die per kilo flink oplopen en op enkele weken levertijd. Voor de meeste reizigers is het praktischer om binnen de bagagelimiet te blijven: textiel weegt weinig, keramiek en koper juist veel. Plan je aankopen daarom aan het eind van je reis, en houd een paar kilo speling over.