Boeken en films over Oezbekistan

Oezbekistan wordt een stuk rijker als je weet wie er vóór jou rondliep. Hieronder een selectie boeken en films die de moeite waard zijn ter voorbereiding, gegroepeerd in geschiedenis, reisliteratuur, romans en film. Eén waarschuwing vooraf: er is bijzonder weinig in het Nederlands vertaald. Op een handvol titels na lees je alles in het Engels, en van de Oezbeekse literatuur zelf is maar een fractie überhaupt vertaald.

Geschiedenis

• Peter Hopkirk, The Great Game (1990) — het standaardwerk over de negentiende-eeuwse machtsstrijd tussen Rusland en Brits-Indië, met Boechara en Chiva als speelveld. Leest als een avonturenroman en verklaart waarom de khanaten verdwenen.
• Peter Hopkirk, Setting the East Ablaze (1984) — het vervolg: hoe de bolsjewieken na 1917 Centraal-Azië inlijfden. Handig als je begrijpen wilt hoe de sovjetperiode begon.
• Peter Frankopan, De zijderoutes (2015) — wereldgeschiedenis met Centraal-Azië als middelpunt in plaats van als periferie. In het Nederlands verkrijgbaar en het beste boek om vooraf te lezen.
• Adeeb Khalid, Central Asia (2021) — een moderne, academische maar leesbare geschiedenis van de regio vanaf de negentiende eeuw tot nu, met veel aandacht voor Oezbekistan zelf.
• Babur, de Baburnama (zestiende eeuw) — de memoires van de vorst uit Andizjan die het Mogolrijk stichtte. Verrassend persoonlijk: hij schrijft over veldslagen, meloenen en heimwee naar de Fergana-vallei.

Reisliteratuur

• Colin Thubron, The Lost Heart of Asia (1994) — Thubron reisde vlak na de onafhankelijkheid door Centraal-Azië en beschrijft een regio die niet weet wat ze nu is. Nog altijd het scherpste portret van de streek.
• Colin Thubron, Shadow of the Silk Road (2006) — dezelfde auteur, twaalf jaar later, van China naar Turkije. Samarkand en Boechara komen langs als schakels in een veel groter verhaal.
• Fitzroy Maclean, Eastern Approaches (1949) — de Britse diplomaat glipte in de jaren dertig, dwars tegen de sovjetregels in, naar Boechara en Samarkand. Het hoofdstuk over die reis is klassiek geworden.
• Alexander Burnes, Travels into Bokhara (1834) — het reisverslag van de Schotse officier die als een van de eersten Boechara bereikte en er levend wegkwam. Vrij verkrijgbaar als scan en verrassend leesbaar.
• Erika Fatland, Sovjetistan (2014) — de Noorse antropologe reisde door alle vijf de voormalige sovjetrepublieken. Wel in het Nederlands vertaald, en een goede introductie op de buurlanden.
• Caroline Eden, Samarkand (2016) en Red Sands (2020) — half kookboek, half reisverhaal, met recepten en portretten uit de regio. Leuk om na thuiskomst door te bladeren, zie ook de recepten.

Romans en poëzie

• Hamid Ismailov, The Devils' Dance (2018) — de bekendste hedendaagse Oezbeekse schrijver, in ballingschap, over de schrijver Abdulla Qodiriy in de cel tijdens de zuiveringen van 1938. Uit het Oezbeeks vertaald in het Engels.
• Hamid Ismailov, The Railway (2006) — een dorp aan de spoorlijn in de sovjettijd, verteld in tientallen kleine levens. Grappiger en warmer dan je zou verwachten.
• Alisher Navoi, Khamsa (vijftiende eeuw) — de dichter naar wie half Oezbekistan vernoemd is, schreef vijf epische gedichten in het Turkse Tsjagatai. Zijn beeltenis kom je overal tegen; een bloemlezing volstaat om te snappen waarom.

Film en documentaire

• The Desert of Forbidden Art (2010) — documentaire over Igor Savitsky, die duizenden verboden avant-gardewerken in Noekoes verzamelde en verstopte. Kijk hem vóór je het museum bezoekt.
• Films van Ali Khamraev — de bekendste Oezbeekse regisseur uit de sovjettijd; zijn werk uit de jaren zeventig laat landschappen en dorpsleven zien die je onderweg herkent.
• Werk van Saodat Ismailova — hedendaagse Oezbeekse filmmaker en beeldend kunstenaar, met films en installaties over vrouwen, ritueel en geheugen in Centraal-Azië.

Waar je aan begint

Heb je tijd voor één boek, kies dan Frankopan voor het grote verhaal of Thubron voor de sfeer. Wil je vooral snappen wat je in de monumenten ziet, lees dan eerst de geschiedenis van Oezbekistan en de achtergrond bij de zijderoute; die geven in een half uur de kapstok waaraan de rest hangt. Onderweg zijn Engelstalige boeken lastig te vinden buiten enkele museumwinkels, dus neem je leesvoer van huis mee of zet het digitaal klaar.