Noekoes

Noekoes is de hoofdstad van de autonome republiek Karakalpakstan, in het uiterste noordwesten van Oezbekistan. Het is een sovjetstad van rechte lanen en betonnen woonblokken, gebouwd in de vlakte tussen de Kyzylkum en de Amu Darja, en op het eerste gezicht geen bestemming. Toch komen reizigers uit de hele wereld hierheen, voor één gebouw: het Savitsky-museum.

Igor Savitsky en zijn collectie

Igor Savitsky was een schilder uit Moskou die in 1950 als tekenaar meereisde met een archeologische expeditie naar Chorezm en bleef hangen. Hij begon met het verzamelen van Karakalpakse volkskunst — juwelen, tapijten, joertonderdelen — en breidde dat uit naar schilderkunst. Vanaf de jaren zestig kocht hij op grote schaal werk van Russische en Centraal-Aziatische kunstenaars die onder Stalin in ongenade waren gevallen: schilders die niet in de socialistisch-realistische lijn pasten, in kampen belandden of doodgezwegen werden. Hun doeken lagen op zolders bij weduwen en kinderen.

Savitsky haalde ze op, vaak op krediet en met beloftes die hij nauwelijks kon waarmaken, en bracht ze naar Noekoes — ver genoeg van Moskou om buiten het blikveld van de censuur te blijven. Dat de collectie in de woestijn stond, was haar redding. Vandaag telt het museum in de orde van 90.000 objecten, met de op één na grootste verzameling Russische avant-garde ter wereld na het Russisch Museum in Sint-Petersburg.

Wat je ziet

De collectie bestaat grofweg uit drie delen. De avant-garde en verboden schilderkunst uit de jaren twintig tot veertig vormt de kern: fel, experimenteel werk van kunstenaars als Oeral Tansykbajev, Aleksandr Volkov en Jevgeni Lysenko, wiens beroemde stier lange tijd als een verkapte kritiek op het regime werd gelezen. Daarnaast is er Karakalpakse volkskunst: geborduurde jurken, zilveren sieraden, gesneden joertdeuren en tapijten. Het derde deel is archeologie uit Chorezm, met vondsten uit de woestijnvestingen ten zuiden van de stad.

Slechts een fractie van het bezit hangt tegelijk aan de muur — ruimtegebrek is chronisch, ook na de uitbreiding met een nieuw gebouw. Reken op twee tot drie uur voor een goed bezoek; een gids ter plaatse is aan te raden, want de verhalen achter de doeken zijn het halve museum. Wie zich wil voorbereiden, kijkt de documentaire The Desert of Forbidden Art, die het verhaal van Savitsky vertelt.

Meer in de stad

Naast het Savitsky staat het staatsmuseum van Karakalpakstan, met natuurhistorie, etnografie en een afdeling over de Aralmeerramp — een goede aanvulling als je daarna naar Moynaq gaat. Verder is Noekoes vooral functioneel: brede boulevards, een centraal plein, parken, een bazaar en weinig oude bebouwing. De stad ademt de tijd waarin ze gebouwd is; zie ook sovjet-erfgoed.

Praktisch

• Vliegen — dagelijkse vluchten vanaf Tasjkent in ruim anderhalf uur. Verreweg de snelste optie en niet duur.
• Trein — er rijdt een nachttrein vanuit Tasjkent, ongeveer twintig uur. Comfortabel genoeg in een tweepersoons- of vierpersoonscoupé, en je bespaart een hotelnacht. Boeken doe je zoals beschreven bij vervoer.
• Naar Chiva — ongeveer drie uur over de weg, met gedeelde taxi of privéauto, langs de Amu Darja. De meest gebruikte route: vliegen naar Noekoes, museum, Moynaq, en dan door naar Chiva.
• Moynaq — circa 200 kilometer noordwaarts, tweeënhalf tot drie uur enkele reis. Te doen als lange dagtrip, prettiger met een overnachting.
• Slapen — een handvol middenklassehotels en guesthouses in en rond het centrum, zonder franje maar schoon en met ontbijt. Reserveer vooruit in het hoogseizoen.
• Klimaat — extreem continentaal: hete zomers boven de 40 graden en strenge winters. April tot mei en september tot oktober zijn het aangenaamst.