Islamitische architectuur lezen

Na twee dagen Samarkand en Boechara beginnen de gebouwen op elkaar te lijken: weer een hoog portaal, weer een blauwe koepel, weer een binnenhof. Dat gevoel verdwijnt zodra je de bouwtypes uit elkaar kunt houden en weet waar je naar kijkt. Deze pagina geeft je het vocabulaire: welke functie hoort bij welke vorm, hoe de gebouwen zijn gemaakt en waarom het overal blauw is.

De bouwtypes

• Moskee — onderscheid de vrijdagmoskee (djuma), groot genoeg voor de hele stad en met een preekstoel, van de wijkmoskee (guzar), een klein gebouw met een houten zuilengalerij waar de buurt dagelijks bidt.
• Medresse — een school, herkenbaar aan de rechthoekige binnenhof met twee lagen hujra: kleine studentencellen met een woonruimte en een nis. Een medresse heeft nooit een minbar in de hof maar wel vaak een gebedszaal en een collegezaal in de hoeken.
• Mausoleum — een compact gebouw met koepel boven een grafkamer. De cenotaaf staat boven; het werkelijke graf ligt in een kelderruimte eronder.
• Khanaka — een verblijf voor soefi-derwisjen, met een grote koepelzaal voor de gezamenlijke dhikr en cellen eromheen.
• Karavanserai, tim en taki — handelsgebouwen. De karavanserai herbergt reizigers en lastdieren, de tim is een overdekte markthal, de taki een koepelbouwwerk op een kruispunt van straten.
• Hauz — een gemetseld waterbassin met trappen, het sociale hart van een wijk. Het bekendste is Lyab-i Hauz in Boechara.
• Minaret — de gebedsoproeptoren, in Centraal-Azië meestal rond en taps met een lantaarn bovenin, en met een decoratie van uitsluitend baksteenpatronen bij de oudste exemplaren.

De bouwelementen

Vier begrippen helpen je bij vrijwel elk gebouw.

• Pishtak — het monumentale rechthoekige portaal dat boven de rest van de gevel uitsteekt. Hoe hoger de pishtak, hoe groter de aanspraak van de bouwheer.
• Iwan — de gewelfde nis die aan één zijde open is. Je vindt hem in de pishtak en aan de vier zijden van een binnenhof.
• Muqarnas — de honingraatachtige stalactietgewelven in het halfkoepeltje van een portaal. Ze zijn geen constructie maar bekleding, opgebouwd uit een repeterend wiskundig raster.
• Dubbele koepel — de karakteristieke oplossing van deze streek: een lage binnenkoepel over de ruimte, en daarboven op een hoge cilindrische tamboer een tweede, geribde buitenkoepel die van veraf zichtbaar is. De binnen- en buitenvorm hebben niets met elkaar te maken.

Het materiaal is vrijwel altijd gebakken baksteen op een fundering van gestampte leem. Voordat de tegel zijn intrede deed, werd de decoratie gemaakt met de baksteen zelf: door stenen te verspringen, op hun kant te zetten of terug te leggen ontstaan geometrische reliëfpatronen, een techniek die hazarbaf heet. De tombe van Ismail Samani uit de tiende eeuw is er het schoolvoorbeeld van, en ook de Kalon-minaret uit 1127 heeft nog uitsluitend baksteendecoratie.

De decoratietechnieken

Vanaf de veertiende eeuw wint kleur het van reliëf. Je ziet vier hoofdtechnieken naast elkaar, vaak op één gevel.

Techniek	Herkenning
Geglazuurde baksteen	Losse gekleurde stenen in het metselwerk, meestal in strakke geometrische banden en kufische opschriften.
Majolica	Een tegel waarop meerdere kleuren zijn geschilderd en in één keer gebakken. Sneller en goedkoper; de kleurvlakken lopen soms iets uit.
Mozaïekfaience	Kleine stukjes eenkleurig glazuur, uit grotere tegels gesneden en als een puzzel gelegd. De duurste techniek, met de scherpste lijnen — kijk naar de portalen van Shah-i-Zinda.
Ganch	Gesneden of gegoten gips, gebruikt voor binnenwanden en nissen. Vaak wit en onbeschilderd, soms verguld.

Daarnaast is er houtsnijwerk: de zuilen van wijkmoskeeën en de deuren van medresses zijn van populier of moerbei, met plantenranken en soms een gesneden inscriptie. In Chiva staan zuilen met een gesneden schacht op een marmeren voet. De kalligrafie komt in twee smaken: het hoekige kufisch, dat vooral in baksteen en in banden wordt gebruikt, en het vloeiende thuluth, dat je in blauwe tegelbanden om portalen ziet lopen.

Waarom blauw

De dominantie van blauw en turquoise heeft een technische en een culturele kant. Technisch: kobalt geeft diepblauw, koperoxide geeft turquoise, en beide waren als grondstof beschikbaar en bleven stabiel bij de baktemperaturen die men haalde. Cultureel: in een streek waar water schaars is, staat blauw voor water, vruchtbaarheid en de hemel — een logische kleur voor een koepel boven een graf. Wit, geel, mangaanpaars en groen komen erbij als accent, maar nooit als hoofdkleur.

Het figuratieverbod en de uitzonderingen

Religieuze gebouwen vermijden doorgaans de afbeelding van mens en dier; daar komt de nadruk op geometrie, plantenranken en schrift vandaan. Toch zijn er twee beroemde uitzonderingen, allebei zeventiende-eeuws en allebei in opdracht van wereldlijke bestuurders. Op de Sher-Dor-medresse aan het Registan achtervolgen twee leeuwachtige katten een wit hert, met achter hun rug een zon met een menselijk gezicht. Op de Nadir Divan-Begi-medresse bij Lyab-i Hauz in Boechara vliegen twee fabelvogels, meestal geduid als simurgh of feniks, naar een vergelijkbaar zonnegezicht. Beide verwijzen vermoedelijk naar oudere Perzische en zoroastrische symboliek en naar de macht van de opdrachtgever.

Origineel of restauratie?

Veel van wat je ziet is in de twintigste eeuw hersteld, deels grondig. Een paar aanwijzingen: origineel tegelwerk is doffer, ongelijk van kleur en zit vol haarscheurtjes, terwijl Sovjetrestauraties egaler en feller zijn en vaak met cement zijn gezet. Kijk ook naar de aansluiting: waar een gerestaureerd vlak strak eindigt tegen een verweerde rand, zie je de grens. In Chiva en op het Registan is die grens vaak binnen één gevel te vinden. Dat maakt de gebouwen niet minder waard — zonder die restauraties stond de helft er niet meer — maar het verandert wel wat je precies bewondert.