Kalon-minaret en Kalon-moskee

Het Poi Kalon-plein is het punt waar je in Boechara vroeg of laat stil blijft staan: de minaret uit 1127, de enorme vrijdagmoskee ernaast en tegenover de moskee de Mir-i-Arab-medresse met haar twee turquoise koepels. Het plein is gratis en dag en nacht open; alleen voor de moskee koop je een ticket.

De minaret uit 1127

De minaret werd in 1127 voltooid in opdracht van Arslan Khan, heerser van de Karachaniden. Een eerdere toren op dezelfde plek was ingestort, en de bouwmeester nam geen risico meer: het fundament gaat ruim tien meter de grond in, op een bed van riet en een mortel waarin volgens de overlevering kamelenmelk zat. Het resultaat spreekt voor zich — de toren staat er na negen eeuwen nog, terwijl vrijwel alles eromheen minstens één keer is herbouwd.

Met 46 meter was de Kalon-minaret bij oplevering het hoogste bouwwerk van Centraal-Azië. De schacht loopt taps toe van ruim negen meter doorsnede aan de voet naar zes meter onder de omloop, waar een lantaarn met zestien booropeningen zit. Een spiraaltrap van 104 treden loopt binnendoor omhoog; beklimmen mag niet meer.

Veertien banden zonder herhaling

Het bijzondere zit in het metselwerk. De schacht is opgedeeld in veertien decoratieve banden, en geen twee hebben hetzelfde patroon. Alle versiering is gemaakt van gewone gebakken baksteen, gelegd in ruiten, vlechtwerk, zigzags en sterren, zonder één gekleurde tegel — op de smalle turquoise band onder de omloop na, een van de vroegste toepassingen van glazuur in de Boechaarse architectuur. Het effect verandert met het uur: bij laag licht springen de reliëfs eruit, midden op de dag valt de toren vlak.

Waarom Dzjengis Khan hem liet staan

Toen Dzjengis Khan in 1220 Boechara innam, liet hij de stad grotendeels platbranden. De minaret bleef staan. Het overgeleverde verhaal wil dat zijn helm afviel toen hij zijn hoofd in de nek legde om de top te zien, en dat hij de toren uit ontzag spaarde. Aannemelijker is dat massief baksteen lastig te slopen was en dat de toren bruikbaar bleef als uitkijkpost. Het is het enige grote bouwwerk van vóór de Mongolen dat in Boechara overeind bleef.

De Toren van de Dood

De bijnaam stamt uit de negentiende eeuw, toen de emirs veroordeelden vanaf de omloop naar beneden lieten werpen, in een zak genaaid. Over de omvang van die praktijk bestaat geen overeenstemming: sommige reisverslagen spreken van wekelijkse executies, terwijl Oezbeekse historici het bij een handvol gedocumenteerde gevallen houden. Dat de straf bestond en openbaar was, staat vast; neem de aantallen met een korrel zout.

De Kalon-moskee

De vrijdagmoskee naast de minaret is in haar huidige vorm begin zestiende eeuw gebouwd door de Sjeibaniden, op oudere fundamenten. Ze biedt plaats aan zo'n 10.000 gelovigen en is daarmee na Bibi-Khanum in Samarkand de grootste van het land. Achter de hoge poort ligt een leeg, zonovergoten binnenhof van ongeveer 130 bij 80 meter, omzoomd door een galerij met 288 koepels op bakstenen pijlers, met aan de overkant de gebedshal onder een blauwe koepel. Er is bijna geen decoratie, en juist daardoor voel je de schaal. In sovjettijd was het gebouw pakhuis.

Mir-i-Arab: kijken, niet doorlopen

Tegenover de moskee staat de Mir-i-Arab-medresse uit de jaren 1530, genoemd naar een soefisjeik uit Jemen met grote invloed aan het hof. Anders dan de meeste medresses is deze nooit tot souvenirmarkt verbouwd: er studeren nog altijd enkele honderden studenten, die in de cellen rond de binnenhof wonen. Vrij toegankelijk is het gebouw daarom niet. Je mag doorgaans tot in het poortportaal lopen en van daar de hof in kijken. Fotograferen van studenten wordt niet op prijs gesteld; kleed je bedekt en houd het kort.

Praktisch

• Tickets — voor de Kalon-moskee betaal je een losse toegangsprijs in de ordegrootte van 30.000 som, circa € 2 tot 3. Het plein zelf en het zicht op de minaret kosten niets.
• Openingsritme — doorgaans van rond negen uur tot de schemering, met een pauze rond het vrijdagmiddaggebed.
• Kleding — schouders en knieen bedekt; vrouwen hoeven geen hoofddoek in de moskee, maar bij Mir-i-Arab is het netjes.
• Tijd — reken op drie kwartier voor de moskee, plus je tijd op het plein.

Avondverlichting en fotostandpunten

Na zonsondergang worden minaret, moskeepoort en de koepels van Mir-i-Arab uitgelicht, en dan is het plein op zijn mooiest: warm licht, weinig mensen, kinderen die er voetballen. Vanuit de doorgang van de Taki-Zargaron-bazaar krijg je de minaret als silhouet in een bakstenen lijst. Tussen moskee en medresse vang je de hele driehoek in één beeld, het beste kort na zonsondergang. En vanaf het dakterras van een theehuis aan de oostkant kijk je over de koepelrij heen richting de minaret.

Combineren

Vijf minuten naar het westen staat de Ark-citadel, vijf minuten naar het oosten begint de reeks koepelbazaars die uitkomt op Lyab-i Hauz. Een logische ochtendroute is Ark, Kalon, bazaars, en dan lunchen aan de vijver. Alles op een rij staat in de reisgids voor Boechara.