Het Ismail Samani-mausoleum

Het is klein, het is bruin en het staat een eindje van de rest: het Ismail Samani-mausoleum wordt door haastige bezoekers overgeslagen. Toch is dit het belangrijkste gebouw van Boechara. Het is het oudste bewaarde islamitische bouwwerk van Centraal-Azie, en de vorm die hier voor het eerst tot rust kwam — een kubus met een koepel erop — is daarna duizend jaar lang nagevolgd, van Chorezm tot India.

Wie was Ismail Samani

De Samaniden regeerden in de negende en tiende eeuw over een rijk dat van Perzie tot de Syr Darja reikte, met Boechara als hoofdstad. Het was een bloeiperiode waarin het Perzisch als literatuurtaal herleefde. Ismail Samani, gestorven in 907, geldt als de grondlegger. Het mausoleum werd waarschijnlijk tussen ongeveer 892 en 943 gebouwd; of Ismail het voor zijn vader liet bouwen of dat het later een familiegraf werd, is niet zeker. Er zijn meerdere Samaniden bijgezet.

Een kubus, een koepel, en verder niets

De maten zijn bescheiden: ongeveer tien bij tien meter, met muren van bijna twee meter dik die naar boven iets naar binnen hellen. Op de kubus rust een halfronde koepel, met op de vier hoeken kleine koepeltjes. De overgang van vierkant naar rond gebeurt via hoektrompen, hier voor het eerst in de regio zo consequent uitgevoerd. Boven loopt een open booggalerij rond de bovenrand, waardoor het zware volume opeens licht wordt. Aan alle vier de zijden zit dezelfde poort: het gebouw heeft geen voor- of achterkant.

Baksteen als enige versiering

Er zit geen tegel, geen pleister en geen verf aan. Alle decoratie bestaat uit gewone gebakken baksteen, gelegd in wisselende richtingen: rechtop, plat, schuin, in mandvlechtpatronen en rozetten. Omdat het reliëf ondiep is, verandert het aanzien met de stand van de zon. In de vroege ochtend en het laatste uur voor zonsondergang lijkt de muur bijna te bewegen; midden op de dag valt hij vlak. Kom dus vroeg of laat — bij dit gebouw is dat geen fotografentip maar de enige manier om te zien wat er gemaakt is.

Vormtaal van vóór de islam

De kubusvorm en de vier gelijke poorten doen denken aan het zoroastrische vuuraltaar, de chahar taq, die eeuwenlang in Perzie en Sogdie werd gebouwd. Ook het mandvlechtmotief heeft Sogdische voorlopers, terug te vinden op vondsten uit Afrosiab en Pendzjikent. Het mausoleum is een scharnierpunt: een islamitisch graf in een oudere, lokale vormtaal. Zie ook de architectuur van Oezbekistan.

Bedolven en daarom bewaard

Rond het mausoleum lag eeuwenlang een begraafplaats. Door de opeenstapeling van graven, zand en slib raakte het gebouw bedolven — tegen de negentiende eeuw stak alleen de bovenkant nog boven de grond uit. Precies daaraan dankt het zijn behoud: toen Dzjengis Khan in 1220 Boechara verwoestte, viel er niets te slopen. Pas in de jaren twintig van de vorige eeuw werd het opgegraven.

Praktisch en combineren

Het mausoleum staat in het Samani-park, tien minuten lopen ten westen van de Ark-citadel. De toegangsprijs ligt in de ordegrootte van 20.000 som, circa € 1 tot 2; het park zelf is gratis. Binnen is weinig te zien behalve de graftombes, dus de tijd gaat naar het rondlopen aan de buitenkant. Combineer het met het Chashma Ayub-mausoleum honderd meter verderop, gebouwd rond een bron die volgens de overlevering door de profeet Job werd geslagen. Vanaf daar loop je in een kwartier naar het Kalon-complex; alles op een rij staat in de reisgids voor Boechara.