Termez

Termez ligt in het uiterste zuiden van Oezbekistan, aan de Amu Darja — de rivier die de klassieke wereld als de Oxus kende — met Afghanistan aan de overkant. Het is de enige plek in het land waar het boeddhistische verleden van Centraal-Azië zichtbaar is. Voordat de islam hier kwam, lag Termez aan de route waarlangs het boeddhisme vanuit India naar China trok, en de kloosters die daarvan getuigen liggen nog altijd in de zandheuvels rond de stad.

Boeddhistische opgravingen

Ten noordwesten van de stad, vlak bij de grens, liggen twee kloostercomplexen uit de tijd van het Kushan-rijk, ruwweg de eerste tot vierde eeuw. Kara-Tepe is deels in de rots uitgehakt: een netwerk van grotcellen, gangen en binnenhoven waarin monniken woonden en mediteerden. Het terrein ligt in militair gevoelig gebied, waardoor bezoek niet altijd zonder meer mogelijk is.

Fayaz-Tepe ligt vlakbij en is toegankelijker: een gerestaureerd kloostercomplex met een centrale stoepa onder een beschermende koepel, met de contouren van refter, cellen en heiligdom. De beroemdste vondst hier — een reliëf van de Boeddha onder een boog, geflankeerd door monniken — staat in het staatsmuseum in Tasjkent. Iets buiten de stad staat de Zurmala-stoepa, een brok baksteenmassief van rond de vijftien meter hoog dat er van een afstand uitziet als een verweerde toren; het is het oudste boeddhistische bouwwerk van het land.

Islamitisch Termez

Na de komst van de islam werd Termez een centrum van geleerdheid. Het mausoleum van Al-Hakim at-Termizi, een soefigeleerde uit de negende eeuw, is nog altijd een pelgrimsoord: een wit complex aan de rivier met een binnenhof, moskee en de tombe zelf, waar bezoekers uit het hele land komen bidden. Kleed je hier bedekt en houd rekening met gebedstijden. Zie ook soefisme in Oezbekistan.

Het Sultan Saodat-complex even buiten de stad is een langgerekte reeks mausolea van een sayyid-familie, opgetrokken uit baksteen over een periode van eeuwen — sober, elegant en vrijwel altijd leeg. Kirk Kiz, letterlijk 'veertig meisjes', is een vierkant bakstenen bouwwerk uit de negende of tiende eeuw met een raster van gewelfde ruimtes; over de functie zijn archeologen het niet eens: paleis, karavanserai of buitenverblijf.

Archeologisch museum

Het archeologisch museum van Termez hoort tot de betere musea van het land en is de logische eerste stop, omdat het de losse sites voor je aan elkaar knoopt. Je ziet er boeddhistische beelden en reliëfs uit de Kushan-tijd, Grieks-Bactrische munten, zoroastrische ossuaria, terracotta en vondsten uit oud-Termez. De opstelling is helder en er zijn Engelse bordjes. Reken op anderhalf tot twee uur.

De grens met Afghanistan

Bij Termez ligt de Vriendschapsbrug over de Amu Darja, in 1982 gebouwd en het beeld waarmee de Sovjet-terugtrekking uit Afghanistan in 1989 de televisie haalde: de laatste colonne die de brug overstak. De brug is nu een handelsverbinding en niet vrij toegankelijk. Vanaf de oever zie je aan de overkant het Afghaanse Hairatan liggen.

Praktisch

• Komen — dagelijkse vluchten vanaf Tasjkent in ruim een uur, of de nachttrein die er ongeveer twaalf uur over doet. Over de weg vanuit Samarkand is het een lange dag rijden door het Boysun-gebergte.
• Hitte — Termez is de heetste stad van Oezbekistan; in juni tot augustus loopt het kwik regelmatig boven de 45 graden. Ga in maart–april of oktober–november.
• Grensgebied — houd je paspoort altijd bij je, want er staan controleposten rond de stad. Fotografeer niet richting de grens, de brug of militaire objecten.
• Permits — voor sommige sites vlak bij de grens, Kara-Tepe voorop, is toestemming nodig. Laat je hotel of een lokale gids dat vooraf regelen; los rondrijden werkt hier slecht.
• Duur — twee dagen is genoeg voor de musea en de belangrijkste sites, die verspreid liggen en waarvoor je een auto met chauffeur nodig hebt.