Ak-Saray

Van het Witte Paleis in Sjachrisabz staan nog twee stompen overeind, aan weerszijden van een gat waar ooit de grootste poortboog van de islamitische wereld overheen sloeg. Juist die leegte maakt indruk: je kijkt naar twee torens van bijna 38 meter, ziet het tegelwerk tot bovenaan doorlopen, en beseft dat dit slechts de ingang was.

Het paleis van Timoer

Timoer liet Ak-Saray vanaf 1380 bouwen in zijn geboortestreek, kort nadat hij Chorezm had onderworpen. Ambachtslieden uit de veroverde gebieden werden naar Sjachrisabz gebracht om eraan te werken, en het werk hield bijna vijfentwintig jaar aan — tot Timoers dood in 1405 was het paleis nog niet af. Ak-Saray was geen woonpaleis maar een representatiecomplex, met binnenhoven, ontvangstzalen en tuinen achter die enorme poort.

Over de afmetingen bestaat geen zekerheid, omdat de boog zelf verdwenen is. Op basis van de resterende pylonen wordt aangenomen dat de opening ongeveer 22 meter breed was en dat de boog een spanning van tegen de 50 meter bereikte — een schaal die in de regio nergens is geëvenaard. Het decor bestond uit majolica in kobaltblauw, turquoise en wit, in geometrische banden en enorme kalligrafische vlakken; grote stukken zitten er nog.

Het opschrift

Boven op de pylonen staat in tegels een zin die vaak wordt vertaald als: als je aan onze macht twijfelt, kijk dan naar onze gebouwen. Of Timoer die woorden zelf koos, is niet te bewijzen, maar ze passen bij hoe hij bouwde: architectuur als bewijsstuk. Het is het bekendste citaat van de Timoeriden en het wordt in Oezbekistan nog altijd geciteerd.

Een ooggetuige en de verwoesting

De Spaanse gezant Ruy Gonzalez de Clavijo, die in 1404 namens de koning van Castilië bij Timoer op audiëntie kwam, zag het paleis in aanbouw en beschreef het in zijn reisverslag: de vergulde en betegelde zalen, de tuinen, het feit dat er nog volop aan gewerkt werd. Zijn verslag is de belangrijkste ooggetuigebron die we hebben.

In de zestiende eeuw maakte Abdullah Khan, de emir van Boechara, een einde aan Ak-Saray. Sjachrisabz was als bakermat van de Timoeriden een politiek symbool, en het paleis werd stelselmatig gesloopt; wat overbleef verviel verder door aardbevingen en het weghalen van bakstenen. Alleen de twee pyloonstompen bleven staan, precies robuust genoeg om niet te vallen.

Het park eromheen

In 2014 en 2015 werd het gebied rond de ruïne op grote schaal heringericht: woonwijken en oude bebouwing tussen de monumenten verdwenen voor een ruim aangelegd park met fonteinen, paden en een groot standbeeld van Timoer dat vanaf de as naar de poort kijkt. Het loopt prettig en fotografeert goed, maar UNESCO oordeelde dat de historische stedelijke context daarmee verloren was gegaan en plaatste het historische centrum van Sjachrisabz op de lijst van bedreigd werelderfgoed. Wie de discussie kent, kijkt met andere ogen naar de lege vlakte tussen de monumenten.

Praktisch

Ak-Saray is doorgaans dagelijks toegankelijk tegen een bescheiden entree; het park eromheen is vrij toegankelijk en 's avonds verlicht. Ochtend- en avondlicht werken het beste voor het tegelwerk. Combineer het bezoek met het Dor-us Saodat-complex met de crypte die voor Timoer zelf bestemd was, het Dor-ut Tilavat-complex en de Kok Gumbaz-moskee; alles ligt aan dezelfde as en te voet binnen een half uur van elkaar. Een halve dag volstaat voor heel Sjachrisabz.

Vanuit Samarkand rijd je over de bergpas in ongeveer anderhalf uur — een mooie rit door de Zerafsjan-bergen, tegenwoordig over een goede weg met tunnel. Een gedeelde taxi vanaf de zuidelijke standplaats in Samarkand is de gebruikelijke manier; een auto voor de dag afhuren geeft meer vrijheid en kost in ordegrootte een paar honderdduizend som.