Timoer, veroveraar en bouwheer

Geen naam kom je in Oezbekistan zo vaak tegen als Amir Temur, in het Westen bekend als Tamerlan. Hij staat op pleinen, op bankbiljetten en in de naam van musea, metrostations en lanen. Hij was de bouwheer van vrijwel alles wat Samarkand beroemd maakt, en tegelijk een veldheer die steden liet uitmoorden. Dat dubbele beeld hoort erbij als je zijn monumenten bezoekt.

Afkomst en opkomst

Timoer werd in 1336 geboren in de omgeving van Kesh, het huidige Sjachrisabz, in de Barlas-stam: een Turkstalige clan van Mongoolse oorsprong die zich in Transoxanië had gevestigd. Hij groeide op in de nasleep van het uiteenvallende Mongoolse Chagatai-kanaat, in een wereld van wisselende bondgenootschappen en veeroof. Ergens in de jaren zestig van de veertiende eeuw liep hij verwondingen op aan zijn rechterbeen en rechterarm; daaraan dankt hij de bijnaam Timur-i Lang, Timoer de Kreupele. Toen zijn graf in 1941 door een Sovjetexpeditie werd geopend, bevestigde onderzoek van het skelet die verwondingen. Vanaf 1370 was hij onbetwist heerser over Transoxanië, met Samarkand als hoofdstad.

Emir, geen khan

Timoer heeft zich nooit khan genoemd. Die titel was in de Mongoolse traditie voorbehouden aan afstammelingen van Dzjengis Khan, en dat was hij niet. Hij regeerde daarom formeel als emir namens een reeks Genghisidische marionet-khans, en versterkte zijn positie door te trouwen met Saray Mulk Khanum, een prinses uit die lijn. Dat leverde hem de titel gurgan op, schoonzoon van het huis van Genghis. Het is een detail dat veel verklaart: zijn hele legitimatie berustte op wat hij deed, niet op wat hij was, en dat is een van de redenen dat hij zo enorm bouwde.

De veldtochten

Tussen 1370 en 1405 voerde Timoer vrijwel onafgebroken oorlog.

• Perzië en het westen (jaren 1380) — Chorasan, Isfahan en Sjiraz vielen; bij Isfahan liet hij in 1387 na een opstand een bloedbad aanrichten waarbij volgens tijdgenoten tienduizenden doden vielen.
• De Gouden Horde (1391 en 1395) — twee veldtochten tegen zijn vroegere protégé Tokhtamysh. De verwoesting van de handelssteden aan de Wolga verzwakte de Gouden Horde blijvend.
• Delhi (1398) — hij plunderde de stad en liet er een massaslachting aanrichten; de buit en de ambachtslieden gingen mee naar Samarkand.
• Ankara (1402) — hij versloeg het Ottomaanse leger en nam sultan Bayezid I gevangen, die in gevangenschap stierf. De klap stelde de Ottomaanse expansie jaren uit.

In de winter van 1404–1405 vertrok hij op veldtocht naar China. Hij kwam niet ver: in februari 1405 stierf hij bij Otrar, in het huidige Kazachstan. Zijn lichaam werd naar Samarkand gebracht.

Bouwen met gedeporteerde vakmensen

Timoer voerde uit elke veroverde stad de beste ambachtslieden af: steenhouwers uit Azerbeidzjan, tegelzetters uit Perzië, glasblazers en metaalbewerkers uit Damascus, bouwmeesters uit Delhi. Zij maakten wat je in Samarkand ziet. De Bibi-Khanum-moskee moest de grootste van de islamitische wereld worden en werd tussen 1399 en 1404 in enorme haast gebouwd — zo snel dat delen al tijdens zijn leven begonnen te scheuren. Het mausoleum Gur-Emir was oorspronkelijk bedoeld voor zijn kleinzoon Muhammad Sultan, maar werd zijn eigen graftombe. In zijn geboortestreek liet hij het paleis Ak-Saray optrekken, waarvan nog twee kolossale portaalpijlers overeind staan; het opschrift daar luidde volgens de overlevering dat wie aan zijn macht twijfelt, naar zijn gebouwen moet kijken.

Bouwheer en slachter

Diezelfde vorst liet in veroverde steden torens van schedels opstapelen, een bewust ingezet middel om de volgende stad tot overgave te bewegen. De aantallen die kroniekschrijvers noemen — tienduizenden bij Isfahan, honderdduizend bij Delhi — zijn niet te controleren en vermoedelijk overdreven, maar dat de praktijk bestond, staat vast en werd door zijn eigen hofhistorici opgetekend. Een van de scherpste ooggetuigenverslagen komt van Ruy González de Clavijo, gezant van de koning van Castilië, die in 1404 in Samarkand verbleef en het hof, de feesten, de bouwwerkzaamheden en de bazaars beschreef. Zijn reisverslag is nog altijd in vertaling te lezen.

Nalatenschap

Het rijk viel na 1405 uiteen in ruziënde erfgenamen, maar de Timoeridische cultuur bloeide: Herat werd een centrum van miniatuurkunst en in Samarkand bouwde zijn kleinzoon Ulugh Beg zijn observatorium. Toen de Shaybaniden rond 1500 de macht overnamen, week de Timoeridenprins Babur uit naar Kabul en vervolgens naar India, waar hij in 1526 het Mogolrijk stichtte — de Taj Mahal is dus een verre nazaat van de bouwtraditie die in Samarkand begon.

Timoer als nationaal symbool

In de Sovjettijd gold Timoer officieel als feodale veroveraar. Na 1991 draaide dat om: de nieuwe staat had een historische figuur nodig die noch Russisch noch Sovjet was, en Timoer werd het. Op het Tasjkentse plein waar eerst Marx had gestaan, kwam in 1993 een ruiterstandbeeld van Timoer; in 1996 opende een staatsmuseum aan hem gewijd. Als bezoeker kun je die verering het beste lezen als recente geschiedenis: niet als objectief oordeel over de veertiende eeuw, maar als het antwoord van een jong land op de vraag waar het vandaan komt. Hoe die vraag verder werd beantwoord, lees je bij de geschiedenis van Oezbekistan.