De Bibi-Khanum-moskee

De Bibi-Khanum-moskee was bedoeld als het grootste gebouw van de islamitische wereld, en dat is te zien: het toegangsportaal is ruim dertig meter hoog, de binnenhof beslaat een oppervlak waar duizenden gelovigen op pasten. Het laat tegelijk zien wat er misgaat als ambitie het wint van bouwkunde: de moskee begon al in te storten voordat de bouwer was overleden.

Gebouwd na de veldtocht naar India

Timoer keerde in 1398 terug van zijn veldtocht naar Delhi, beladen met buit en met honderden meegevoerde ambachtslieden. Dat kapitaal stak hij in een nieuwe vrijdagmoskee voor zijn hoofdstad. De bouw liep van 1399 tot 1404. Kronieken vermelden dat er tweeënnegentig olifanten uit India werden ingezet voor het slepen van steen en marmer, en dat Timoer aan het eind van zijn leven zelf op een draagbaar langs de bouwplaats werd gedragen om de voortgang op te jagen. Bouwmeesters die te traag werkten, kwamen er slecht vanaf.

Die haast wreekte zich. De koepels waren zwaarder dan de bogen aankonden en de fundering was niet op het gewicht berekend. Nog tijdens Timoers leven vielen er stenen uit het hoofdportaal. Daarna versnelde het verval: aardbevingen deden de rest, en in de negentiende eeuw was de moskee een ruïne waar stadsbewoners bouwmateriaal weghaalden.

Wat je vandaag ziet

De restauratie begon in de Sovjettijd, vanaf de jaren zeventig, en gaat met tussenpozen nog door. Het resultaat is een gebouw dat half gerestaureerd en half ruïne is, en juist die combinatie maakt het interessant: in de grote gebedszaal zie je het kale baksteenskelet, en daarnaast een portaal met opnieuw aangebrachte tegels. Het complex telt een hoofdportaal, een binnenhof met vier hoekminaretten, een grote gebedszaal in het westen en twee kleinere zalen.

De marmeren Koranlessenaar

Midden in de hof staat het meest opvallende losse object: een enorme lessenaar van grijs marmer, in de vijftiende eeuw door Ulugh Beg geplaatst om een reusachtige Koran op te leggen. Volgens de plaatselijke overlevering krijgen vrouwen die er drie keer onderdoor kruipen kinderen — reden waarom hij tegenwoordig is afgezet. Je mag er wel omheen lopen.

De legende van de architect

Het bekendste verhaal over de moskee gaat over Timoers echtgenote Saray Mulk Khanum, in de volksmond Bibi Khanum. Terwijl Timoer op veldtocht was, zou zij de bouw hebben laten versnellen om hem bij thuiskomst te verrassen. De architect werd verliefd op haar en weigerde het werk af te maken tenzij hij haar één keer mocht kussen. Ze gaf toe, maar de kus liet een vlek op haar wang achter die Timoer bij terugkomst opmerkte. In sommige versies vlucht de architect de minaret in en vliegt hij weg. Het verhaal is negentiende-eeuws en historisch niet te onderbouwen, maar het wordt op de binnenplaats nog dagelijks verteld.

Praktisch

• Ligging — aan het einde van de winkelstraat Tashkentskaya, ongeveer een kwartier lopen ten noordoosten van het Registan.
• Ticket — in de orde van 40.000 som, circa € 3. De hof is groot maar schaduwarm.
• Tijd — drie kwartier is ruim voldoende.
• Extra — tegenover de moskee staat het kleinere mausoleum van Bibi Khanum zelf, vaak overgeslagen en meestal leeg.

Combineren met de bazaar

Direct naast de moskee ligt de Siyob-bazaar, de grootste markt van Samarkand. Die combinatie is de logische route: eerst de moskee, dan door de poort de bazaar in voor vers non-brood en gedroogd fruit. Beide zijn 's ochtends op hun best — de markt om de drukte en de aanvoer, de moskee om het licht op het oostportaal. Vanaf hier loop je in tien minuten door naar Shah-i-Zinda, en in de andere richting naar Gur-Emir. Plan je bezoek in het voorjaar of najaar: kijk bij de beste reistijd waarom juli en augustus hier zwaar zijn.