Woestijnvestingen van Chorezm

Lang voordat Chiva bestond, lag in de delta van de Amu Darja het rijk Chorezm. Vanaf ongeveer de vierde eeuw voor onze jaartelling bouwden de bewoners tientallen vestingen van leem en ongebakken steen om hun akkers en handelsroutes te bewaken. Die kala's staan er nog: kolossale, door de wind afgeronde muren midden in de Kyzylkum, zonder hekken, zonder gidsen en meestal zonder andere bezoekers. Het is de meest ongepolijste archeologie van Oezbekistan.

De belangrijkste kala's

• Ayaz Kala — de bekendste. Drie forten uit verschillende eeuwen op en rond een heuvel; van boven kijk je over de zandvlakte tot aan de horizon. Aan de voet staat een joertkamp.
• Toprak Kala — een complete paleisstad uit de eerste eeuwen van onze jaartelling, met de resten van hoge koninklijke zalen en een raster van straten dat je vanaf de wallen kunt uitleggen.
• Kyzyl Kala — klein, vierkant en fors gerestaureerd, waardoor je goed ziet hoe zo'n vesting er oorspronkelijk uitzag. Ligt vlak bij Toprak Kala.
• Janbas Kala — onaangetast en indrukwekkend van vorm, met dubbele muren en schietgaten, iets verder van de doorgaande weg.
• Guldursun — een grote, half ingestorte vesting die veel minder bezoek krijgt; iets voor wie meer wil zien dan de standaardroute.

Chilpik langs de weg naar Noekoes

Rijd je door naar Noekoes, dan zie je vanaf de weg een ronde muur op een losse heuvel liggen: Chilpik, een zoroastrische dakhma of toren van stilte. Hier werden doden neergelegd zodat gieren het vlees weghaalden; de botten gingen daarna in ossuaria. De klim duurt een kwartier en het uitzicht over de Amu Darja is de moeite waard. Het is een van de weinige plekken waar de voor-islamitische religie van de regio nog fysiek zichtbaar is.

Herontdekt door Tolstov

De vestingen waren lokaal altijd bekend, maar wetenschappelijk in kaart gebracht werden ze pas vanaf 1937, toen de Sovjetarcheoloog Sergej Tolstov met de Chorezm-expeditie het gebied systematisch ging onderzoeken — later ook vanuit de lucht. Zijn opgravingen bij Toprak Kala leverden wandschilderingen, kleitabletten en beeldfragmenten op die nu in musea liggen, onder meer in Sint-Petersburg en in het Savitsky-museum in Noekoes.

Praktisch

De belangrijkste kala's liggen ruwweg 100 km ten noordoosten van Chiva, in de provincie Karakalpakstan. Openbaar vervoer brengt je er niet: je huurt een auto met chauffeur in Chiva of Oergentsj, of boekt een tour. Reken op een halve dag voor Ayaz Kala en Toprak Kala, of een hele dag als je doorrijdt naar Noekoes en onderweg Chilpik meeneemt. Entree bedraagt per vesting doorgaans enkele tienduizenden som, contant te betalen bij een kaartverkoper die er niet altijd is.

Er is geen schaduw, geen kraantje en geen winkel. Neem minstens anderhalve liter water per persoon mee, een hoed en stevige schoenen: de paden zijn los zand en de wallen zijn steil. Ga vroeg in de ochtend of laat in de middag, zeker tussen mei en september. Wie in het joertkamp bij Ayaz Kala slaapt, ziet de muren bij zonsopgang oplichten voordat de eerste busjes arriveren.

Blijf op de paden en klim niet op de muren waar de leem afbrokkelt: de wallen zijn onbeschermd en elke voetstap doet schade. Neem je afval mee terug, want er staan geen containers. Een gids of goed voorbereide chauffeur is geen overbodige luxe, omdat er ter plaatse vrijwel geen uitleg te vinden is.