De Juma-moskee van Chiva

De Juma-moskee is de vreemde eend in Itchan Kala: geen koepel, geen portaal, geen tegelwerk. Achter een onopvallende deur ligt een vlakke, schemerige zaal waarin 213 houten zuilen een plat dak dragen. Het is de rustigste en koelste plek van Chiva, en midden op een hete dag de beste plek in de stad.

Een moskee van het Arabische type

Op deze plek stond al in de 10e eeuw een vrijdagmoskee. Het gebouw dat je nu binnenloopt, kwam er in 1788, gefinancierd door een lokale weldoener. De opzet is die van de vroege Arabische hypostyle moskee: een rechthoekige, overdekte ruimte zonder centrale koepel en zonder iwan, waarin het dak op een woud van zuilen rust. In Centraal-Azië is dat type zeldzaam geworden — de meeste moskeeën hier volgen het Perzische model met een hoog portaal en een koepel. Juist die soberheid maakt de Juma-moskee bijzonder.

De zaal meet ongeveer 55 bij 46 meter. In het dak zitten twee open lichtschachten met daaronder kleine binnenhofjes waarin bomen groeien. Al het licht komt daarvandaan: verderop in de zaal wordt het schemerig en zie je de zuilenrijen als silhouetten in het stof.

213 zuilen, en enkele tientallen veel oudere

De zuilen staan in een regelmatig raster van ruim drie meter. Ze zijn van karagach, de plaatselijke iep, en elk exemplaar heeft een eigen snijwerk. De meeste dateren uit de 18e en 19e eeuw, maar enkele tientallen zijn hergebruikt uit oudere gebouwen en gaan terug tot de 10e, 11e en 12e eeuw. Sommige zijn zelfs afkomstig uit de oude hoofdstad Kath. Je herkent ze aan het diepere reliëf, de andere motieven en het hout dat door eeuwen aanraking glad en donker is geworden. Wie ze wil zoeken: de oudste staan verspreid door de zaal, niet bij elkaar.

De minaret

Naast de moskee staat een minaret van ruim 42 meter uit dezelfde bouwperiode, met eenvoudige banden decoratie in gebakken steen. Je kunt hem beklimmen tegen een klein bedrag bovenop het combiticket. De trap is smal, steil en donker, en bij drukte is passeren lastig. Bovenin heb je uitzicht op de daken van de oude stad en de Kalta Minor. Wil je liever een makkelijker uitzichtpunt, dan is het bastion van Kunya Ark comfortabeler.

Wanneer ga je erheen

De meeste bezoekers doen Chiva in een lus langs de grote monumenten en lopen hier tussendoor even binnen. Doe het anders: plan de Juma-moskee bewust rond het middaguur. Buiten is het in de zomer 40 graden en schaduwloos; binnen is het dankzij de dikke muren en het gesloten dak tien graden koeler. Er staan banken langs de wanden, het is stil, en de zaal ziet er met de zon hoog aan de hemel op zijn best uit, omdat de lichtschachten dan een scherpe bundel op de vloer werpen.

Het gebouw is nog altijd een gebedsplek. Blijf op afstand van wie er bidt, houd je stem laag en kleed je bedekt.

Praktisch

De moskee ligt aan de hoofdas van Itchan Kala, halverwege de west- en de oostpoort, op enkele minuten lopen van Tash Hauli. Toegang zit in het combiticket; de minaret reken je apart af. Reken op twintig minuten binnen, plus wachttijd bij de trap. Chiva zelf plan je makkelijk als tussenstop in een rondreis, bijvoorbeeld in deze route van tien dagen.