Islam in Oezbekistan

Oezbekistan is overwegend islamitisch en tegelijk uitgesproken seculier. Je ziet vrouwen met en zonder hoofddoek in dezelfde straat, wodka in de supermarkt naast een moskee, en een staat die religie streng reguleert. Die combinatie verwart bezoekers vaak. Ze is te verklaren uit de geschiedenis: dertien eeuwen islam, zeventig jaar Sovjetatheïsme en drie decennia balanceren daartussen.

Soennitisch en hanafitisch

De overgrote meerderheid van de gelovigen is soennitisch en volgt de hanafitische rechtsschool, de meest flexibele van de vier klassieke scholen als het gaat om plaatselijke gewoonte en rechterlijke afweging. Dat is geen detail: het verklaart mede waarom de praktijk hier soepeler oogt dan in delen van de Arabische wereld. Daarnaast is er een kleine sjiitische minderheid rond Boechara en Samarkand, en leven er christelijke en joodse gemeenschappen; die van Boechara is eeuwenoud maar tegenwoordig zeer klein.

Van verovering naar geleerdheid

De islam kwam met de Arabische veroveringen, waarbij Boechara omstreeks 709 en Samarkand in 712 vielen. Binnen twee eeuwen was de streek een van de intellectuele centra van de islamitische wereld. De belangrijkste naam is imam al-Bukhari (810–870), geboren in Boechara, die de Sahih al-Bukhari samenstelde: de verzameling overleveringen over de profeet die in de soennitische islam als de gezaghebbendste geldt. Uit Termez kwam at-Tirmidhi (824–892), samensteller van een van de andere canonieke hadithverzamelingen. Ook al-Maturidi, naamgever van een van de belangrijkste theologische scholen, kwam uit Samarkand. Meer over deze eeuw lees je bij de geschiedenis van Oezbekistan.

Soefisme als tweede laag

Naast de geleerde islam van de medresses ontwikkelde zich hier de mystieke traditie. De Naqshbandi-orde, gesticht rond Bahauddin Naqshband bij Boechara in de veertiende eeuw, werd een van de invloedrijkste van de islamitische wereld. Soefi-ordes vulden de rol van sociaal netwerk, ambachtsgilde en religieuze school tegelijk, en veel volksgebruiken die je nu bij heiligdommen ziet, komen daaruit voort. Lees verder bij soefisme en Bahauddin Naqshband.

De Sovjetperiode

Vanaf de jaren twintig voerde het Sovjetbewind een antireligieuze politiek: moskeeën en medresses gingen dicht of kregen een andere bestemming, religieus onderwijs werd verboden, waqf-bezit onteigend en geestelijken vervolgd. Vanaf 1943 stond Moskou een beperkte, gecontroleerde geestelijkheid toe via een geestelijk bestuur in Tasjkent, met een handvol werkende moskeeën en één opleiding voor het hele gebied. Islam overleefde vooral thuis, als familietraditie rond geboorte, huwelijk, begrafenis en besnijdenis, en bij lokale heiligdommen. Dat verklaart waarom het geloof hier voor velen eerder een culturele identiteit is dan een dagelijkse praktijk.

Na 1991: heropleving en staatstoezicht

Na de onafhankelijkheid volgde een snelle heropleving: moskeeën werden herbouwd, bedevaarten hervat, het graf van imam al-Bukhari kreeg een groot complex. Tegelijk legde de staat de religie strak aan banden. De grondwet is seculier en scheidt religie en staat; religieuze organisaties moeten geregistreerd zijn, niet-erkende groepen zijn verboden en religieus onderwijs buiten de erkende instellingen is beperkt. Die lijn verscherpte na de onlusten in Andizjan in mei 2005, toen veiligheidstroepen het vuur openden op een demonstratie; over het aantal doden en over wat er precies gebeurde lopen de lezingen van de regering en van internationale organisaties sterk uiteen, en onafhankelijk onderzoek is nooit toegelaten. Onder de huidige regering zijn sommige beperkingen versoepeld, maar toezicht op prediking en religieuze uitingen blijft aanzienlijk.

Geloof in het dagelijks leven

Wat je als bezoeker merkt, is het alledaagse. De azan klinkt in veel steden ingetogen; het vrijdagmiddaggebed vult de grote moskeeën. Tijdens ramadan vast een deel van de bevolking, maar restaurants blijven open en het openbare leven gaat door. Populair is de heiligenverering: bij mazars, de graven van vrome voorgangers, komen pelgrims bidden, een lint aan een boom knopen of water uit een bron nemen. Strikte geleerden zijn er kritisch op; in de praktijk is het springlevend. Alcohol wordt pragmatisch bekeken: het is overal te koop, veel mensen drinken, en anderen raken het niet aan. Hoofddoeken zijn een zichtbaar en soms gevoelig onderwerp; het gebruik neemt toe onder jongere vrouwen, terwijl in overheidsgebouwen en op scholen strikte regels gelden.

Praktisch voor bezoekers

• De grote monumenten zijn museum en gebedsplaats tegelijk. Waar gebeden wordt, trek je je schoenen uit; er staan rekken of een tegelrand.
• Bedek schouders en knieën. Voor vrouwen is een hoofddoek niet verplicht in monumenten, wel gebruikelijk bij actieve moskeeën en mazars; neem een sjaal mee.
• Blijf tijdens gebedstijden buiten de gebedsruimte staan en fotografeer geen biddende mensen zonder te vragen.
• Vrijdagmiddag is het drukst; plan monumentbezoek dan liever in de ochtend.
• Bij een mazar loop je met de klok mee met de andere bezoekers en houd je je stem laag.

Meer omgangsvormen, ook buiten religieuze context, staan op de pagina over etiquette in Oezbekistan.