Het observatorium van Ulugh Beg

Aan de noordrand van Samarkand, op de heuvel Kuhak, ligt het restant van wat in de vijftiende eeuw de belangrijkste sterrenwacht ter wereld was. Er staat weinig meer overeind, en toch is het een van de meest de moeite waard zijnde bezoeken van de stad — omdat wat je hier ziet, één instrument, de hele reden is dat Samarkand ook in de wetenschapsgeschiedenis een naam heeft.

Wie was Ulugh Beg?

Ulugh Beg was een kleinzoon van Timoer en bestuurde Samarkand vanaf 1409. Hij was een middelmatig heerser en een uitstekend wetenschapper: hij trok astronomen en wiskundigen naar zijn hof, richtte een medresse op het Registan in waar astronomie werd gedoceerd, en liet rond 1420 dit observatorium bouwen. Zelf deed hij mee aan de waarnemingen.

Het instrument

Het observatorium was een rond gebouw van drie verdiepingen en een kleine veertig meter doorsnee. Het hart ervan was een reusachtige quadrant, ook wel sextant genoemd: een gebogen meetboog met een straal van ruim veertig meter, precies noord-zuid georiënteerd. Om hem groot en stabiel genoeg te maken, hakten de bouwers het onderste deel uit in de rotsbodem — een sleuf van twee meter breed die tien meter de heuvel in duikt. Juist dat ondergrondse deel is bewaard gebleven: elf meter marmeren spoor met de gradenverdeling er nog in gekerfd. Hoe groter de boog, hoe fijner de schaalverdeling en hoe nauwkeuriger de hoekmeting van zon en sterren als ze door de meridiaan gaan.

De Zij-i Sultani

Het resultaat van decennia meten was de Zij-i Sultani, een sterrencatalogus die in 1437 werd voltooid. Daarin staan de posities van ruim duizend sterren, opnieuw gemeten en niet overgeschreven uit Ptolemaeus — voor die tijd uitzonderlijk. Ook rekende het team de lengte van het siderische jaar uit: 365 dagen, 6 uur, 10 minuten en 8 seconden. De moderne waarde ligt daar minder dan een minuut vandaan. De catalogus bereikte in de zeventiende eeuw Europa via Oxford en werd daar gebruikt en vertaald. Kraters op de maan dragen nog de naam van Ulugh Beg.

Een gewelddadig einde

Wetenschap beschermde Ulugh Beg niet. Na de dood van zijn vader kwam hij in conflict met zijn eigen zoon Abdal-Latif en met conservatieve geestelijken die zijn belangstelling voor astronomie wantrouwden. In 1449 werd hij op weg naar Mekka onderweg onthoofd, in opdracht van zijn zoon. Het observatorium werd kort daarna verwoest en de bakstenen werden hergebruikt. De plek raakte zo grondig vergeten dat niemand nog wist waar het gebouw had gestaan.

Pas in 1908 vond de Russische archeoloog Vasili Vyatkin de fundering terug, geholpen door een oud waqf-document waarin de locatie van het perceel beschreven stond. Hij groef de meetsleuf uit. Vyatkin ligt zelf begraven op het terrein, op eigen verzoek.

Het museum en je bezoek

Naast de opgraving staat een klein museum met een reconstructie van het gebouw, kopieën van instrumenten, pagina's uit de sterrencatalogus en muurschilderingen uit de Sovjettijd. Reken op drie kwartier tot een uur voor het geheel. Het toegangskaartje kost in de orde van 30.000 som, circa € 2,50. Het instrument zelf is overdekt; het pad ernaartoe niet, en er is weinig schaduw.

Hoe kom je er?

Het observatorium ligt ongeveer vijf kilometer ten noordoosten van het centrum, aan de weg richting Tasjkent. Met een taxi ben je er in een kwartier voor een bedrag in de orde van 15.000 tot 25.000 som; er rijden ook stadsbussen langs. De meeste reizigers combineren het met Shah-i-Zinda en het Afrosiab-museum, die op de route liggen: samen vormen die drie een halve dag in het noorden van de stad. Meer over taxi's en stadsvervoer lees je bij vervoer in Oezbekistan, en het overzicht van de stad staat in de reisgids voor Samarkand.